Sten Lee – Stenli Martin Liber – Biografija

Američki je strip scenarista, urednik, izdavač, producent, televizijski voditelj, glumac i bivši predsjednik izdavačke kuće Marvel Comics, rođen 28. decembar 1922. godine, a umro 12. novembra 2018. godine.

Kao scenarista je sarađivao sa crtačima Jackom Kirbyem i Stivom Ditkom, stvorivši strip junake kao što su Spiderman, Hulk, Fantastična četvorka, Iron Man, Thor, Iks Man i mnogi drugi.

Li je od male izdavačke kuće stvorio veliku multimedijalnu korporaciju. Primljen je u Kuću slavnih Will Eisner (The Will Eisner Award Hall of Fame, 1994), a takođe i u Kuću slavnih Jack Kirby (The Jack Kirby Hall of Fame, 1995).

S obzirom na to da je rođen 1922. godine, djetinjstvo je proveo u ekonomskoj krizi znanoj kao Velika depresija. Po završetku srednje škole u Bronksu, odlučio je da postane pisac, pa je prvo zaposlenje dobio u izdavačkoj kući Timely Comics, gde je radio na pomoćnim poslovima – brisao je skice olovkom s gotovih stranica stripova, punio bočice s tintom, kugao kafu za crtače stripova, da bi 1942. godine otišao je u vojsku, gde je, kao „dramaturg“, pisao slogane, priručnike za obuku i crtao vojne ilustracije.

Stenov prvi tekst ‘Kapetan Amerika spriječava osvetu izdajnika’ objavljen je u 3. broju stripa Kapetan Amerika pod pseudonimom Sten Li. Ubrzo poslije toga osmislio je svog prvog superheroja, bio je to Uništitelj (engl. Destroyer), borac protiv diktatora. Za vrijeme zlatnog doba američkog stripa osmislio je i superheroje kao što su Jack Frost i Father Time.

Joe Simon i Jack Kirybi 1941. godine usljed nesuglasica sa izdavačem Martinom Goodmanom,napuštaju Timely Comics i prelaze da rade za Nacional Comics (budući DS). Martin Goodman iz tog razloga daje više odgovornosti mladom Stenu i postavlja ga za privremenog urednika. Tokom godina Sten će postati glavni i odgovorni urednik Marvela, da bi 1972. godine i zamijenio Goodmana na mjestu izdavača.

Sten tokom pedesetih godina dobija sve više šansi da piše stripove i oprobava se u raznim žanrovima (romanse, vesetern, humoristički, naučnofantastični, horor itd.) Zajedno sa Dan DeCarlondistribuira strip Moja prijateljica Irma, koji se zasniva na komediji glumice Marie Wilson.

Krajem pedesetih postaje sve više nezadovoljan i razmišljao je da prekine da se bavi ovim poslom.

DS Comics, najveći rival Atlas Comicsa, kasnih pedesetih godina počinje da uvodi novine na polju superherojskog stripa. Džulius Švarc obnavlja mnoge likove koji su bili popularni prije Drugog svjetskog rata, kao što su novi Flash i liga superheroja pod nazivom Liga pravde Amerike. Goodman daje zadatak Liju da i Atlas osvježi svoj pristup i unese novine. Naravno, Stenu Liju ideje nisu nedostajale. Prvo je promijenio sam koncept karaktera superheroja. Nekada skoro savršeni heroji, bez mane i straha, sada su promijenjeni da više liče na ljude. Kao i obični smrtnici i superheroji su počeli da imaju svakodnevne probleme, zabrinutost i strah. Sten je superheroje na neki način približio običnom čitaocu, koji je sada lakše mogao da se poistovjeti sa svojim junacima.

Sten je prvi tim superheroja osmislio u saradnji sa svojim kolegom crtačem Jackom Kirbiyem, i to je bila Fantastična četvorka. Uspjeh je bio nevjerovatan i Li s Kirbiyem kreira joše nekoliko superheroja, od kojih su najpoznatiji Hulk, Iron Man, Thor i Iks man. S Bill Everett kreira Derdevila, a sa Stivom Ditkom Doktora Strange i Spudermana. Ubrzo se pojavio i pravi odgovor na DS ligu pravde – Marvelovi osvetnici. Originalna postava bila je: Iron Man (Toni Stark), Čovjek-mrav (dr Henri Pim), Osa (Dženet van Dajn), Thor i Hulk (Brus Baner), a naknadno im se priključuje i Kapetan Amerika (Stiv Rodžers).

Takođe, Sten donosi novine i na uredničkom polju. Na prvim stranama stripa, pored scenariste i crtača, počinje da kredituje i sve ostale koji su radili na stripu: tušere, unosače teksta i koloriste. Stvaranje neposredne veze između autora stripova i čitalaca bilo mu je takođe vrlo važno. Zato svaku svešćicu prate i adekvatni tekstovi koji najavljuju neke nove priče strip – serijala i donose nove vjesti i podatke o autorima stripa.

Tokom šezdesetoh godina HH vjeka Sten Li je bio urednik najvećeg broja Marvelovih serijala, pisac scenarija, urednik rubrike pisama čitalaca, a takođe je pokrenuo i mjesečnu kolumnu Stenova govornica, preko koje je promovisao izdanja i obično je završavao kolumnu svojim legendarnim uzvikom Ekscelzior!

Velika popularnost Marvelovih stripova uslovila je i naglo povećanje obima posla, tako da Li više nije bio u mogućnosti da piše detaljne scenarije za crtače. Pristupio je novom metodu, koji su koristili i drugi izdavači, ali koji je zbog Marvelovog velikog uspjeha postao poznat kao Marvelov metod. Ukratko, taj metod se svodio na sljedeći postupak: Sten Li bi smislio priču i napisao kratak sinopsis; zatim bi na osnovu toga crtač nacrtao strip, a potom bi Li pisao tekst za oblačiće, poslije čega bi se strip kolorisao i unosio tekst.

Godine 1971. Sten se borio sa Zakonom o strip stvaralaštvu zbog navoda u stripu da Piter Parkerov najbolji prijatelj – Hari Osborn postaje zavisnik droge. Zakon je htio da ga cenzuriše zbog pominjanja droge u stripovima. Li se u tome usprotivio i štampao epizodu bez njihovog odobrenja, što je dugoročno rezultovalo slabljenjem cenzure u stripovima.

Tokom godina Sten je postao poznat po tome što se putem svojih stripova zalagao protiv rasizma, droge, netolerancije, socijalne nepravde, diskriminacije i predrasuda, terajući na taj način širu javnost da ne posmatra strip samo kao oblik zabave već i kao nešto više.

Privatni život
Po povratku iz vojske ženi se sa Joan Clayton Boocock i 1950. godine dobijaju kćerku Joan Celia “J.C.” Lee.